است . اسماعيليه باتوجه به رويكرد باطنى خود ، مراتب امامت را به چند نوع تقسيم كرده ، جانشين بلا فصل نبىّ را باعنوان « امام مقيم يا اساس » ياد كرده‌اند ؛ زيرا وى اساس تمام تأويلات در دين است . در انديشه آنان اگر امامت در نسل امام ادامه يابد ، امام مستقر ناميده مىشود و اگر اين‌گونه نباشد امام مستودع است . يعنى امامت در وى به وديعه نهاده شده است . در نظر اسماعيليه امام حسن مجتبى ( ع ) امام مستودع است و بقيهء ائمه امام مستقر . بنابر نظر آنان ، اسماعيل بعد از امام صادق ( ع ) امام است و سپس محمد بن اسماعيل امام است . مهم‌ترين نقد اماميّه بر اسماعيليه اين است كه اسماعيل در زمان پدر خود از دنيا رفت ؛ بنابراين‌رو نمىتواند امام باشد . دوم آنكه امامت از طريق وراثت از پدر به پسر مىرسد و محمد بن اسماعيل فرزند بلافصل امام صادق نبود ، تا امامت به وى برسد . سوم آنكه هيچ نص و اشاره‌اى در امامت محمد بن اسماعيل حتّى در كتب اسماعيليه نيست ؛ در حالى كه روايات متعددى در نص بر امامت امام كاظم ( ع ) از پدرش رسيده است . چهارم آنكه امام در صورت لزوم بايد با معجزه امامت خود را تثبيت كند ، كه امام كاظم ( ع ) در موارد متعدد اين كار را كرده است . پنجم آنكه به تصريح روايات بسيارى ، تعداد ائمه دوازده نفر است و قائم نهمين اولاد از نسل امام حسين است . از طرف ديگر با طرح امامت عبيد اللّه مهدى ، به غير از انشقاق عظيم در اسماعيليه ، تمام تأويلات و ادله اسماعيليه نخستين مبنى بر مهدويت محمد بن اسماعيل از بين رفت و متكلمان اسماعيليه را مجبور ساخت تا به تأويلات ديگرى دست يازند . ديگر آنكه مشخص نيست ناطق هفتم شخص محمد بن اسماعيل است يا حسن سوم در قلعهء الموت . ديگر آنكه در موارد متعدد به تصريح تاريخ ، نسلى از امامان اسماعيلى باقى نمىماند ، ولى بعد از چندى امامى از نسل امام غايب ظاهر مىشود ، مثل عبيد اللّه مهدى ، نزار ، طيب ، خورشاه و ادعاى امامت و گاه قائميت و مهدويت مىكند و آخر اينكه امام حاضر نزاريان مقيّد به شريعت نيست و آيا اين‌چنين امامى مىتواند معصوم باشد و امام و راهبر ديگران براى رسيدن به سعادت ؟ جايگاه امام در نظام هستى : در نگاه اسماعيليان ، امام مركز آسمان و قطب زمين است . تمام ما سوى اللّه در اختيار و خدمت امام است و امور عالم از سوى خداوند به او تفويض شده است . حقايق باطنى و معارف قلبى به وسيله امام تبيين مىشود و هدايت انسان‌ها به دست او است . او صاحب اختيار تمام انسان‌ها ، ملائكه و جنيان است و تجلى تمام اسما و صفات الهى است ، « 1 » و

--> ( 1 ) . اسماعيليه ، ص 138 - 139 .